Phân tích ứng suất, biến dạng và ổn định của hầm nhà máy thủy điện

Nội dung text: Phân tích ứng suất, biến dạng và ổn định của hầm nhà máy thủy điện

1. BÀI BÁO KHOA HỌC PHÂN TÍCH ỨNG SUẤT, BIẾN DẠNG VÀ ỔN ĐỊNH CỦA HẦM NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN Đào Văn Hưng 1 Tóm tắt: Khi xây dựng công trình thủy điện có hạng mục nằm ngầm trong lòng đất, đặc biệt là nhà máy ngầm với kích thước lớn cả theo chiều rộng và chiều cao, việc tính ứng suất, biến dạng của hầm nhà máy, cũng như tính toán ổn định đá xung quanh hầm là một trong những vấn đề mấu chốt cần chú ý trong quá trình thiết kế và thi công. Căn cứ vào địa hình, địa chất, quy mô công trình, cần bố trí, thiết kế công trình hầm nhà máy một cách hợp lý. Nội dung bài báo mô phỏng công trình ngầm trong quá trình thi công bằng phần mềm FLAC3D để nghiên cứu trường ứng suất, biến dạng, chuyển vị trong kết cấu. Từ đó xác định khu vực đàn dẻo của hầm nhà máy sau khi thi công, làm rõ quy luật phân bố của nơi tập trung ứng lực và nơi tiềm ẩn nguy cơ phá hại của đá xung quanh hầm. Phân tích kết quả tính toán chỉ rõ tại lớp đứt gãy địa tầng, vị trí giao nhau các đường hầm là nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến ứng suất, biến dạng, ổn định của đá xung quanh hầm. Từ khóa: Công trình thủy điện, hầm nhà máy, ổn định, chuyển vị, trường ứng suất. 1. ĐẶT VẤN ĐỀ1 đó có cơ sở trong tính toán thiết kế, thi công Ở Trung Quốc, khi xây dựng các công trình công trình ngầm trong tương lai như: nhà máy thủy điện có công suất lớn, để đảm bảo sự an thủy điện ngầm, tàu điện ngầm, metro, kho toàn, tăng tính ổn định cho công trình, đa số các ngầm, hầm quân sự, khi quỹ đất ngày càng nhà máy thủy điện đều được thiết kế đặt ngầm hạn hẹp ở Việt Nam. trong lòng đất. Tại Việt Nam cũng đã, đang xây 2. NỘI DUNG TÍNH TOÁN dựng các công trình Thủy điện có nhà máy ngầm 2.1. Lựa chọn phương pháp tính như: Hòa Bình, Ialy, Huội Quảng, Việc tính Đối với một công trình ngầm đặt sâu trong toán thiết kế và thi công công trình thủy điện môi trường tự nhiên sau quá trình thi công, các ngầm cũng gặp rất nhiều khó khăn, phải đối mặt tải trọng tác dụng công trình hết sức phức tạp, với rất nhiều vấn đề về tính ổn định của môi không tuân theo điều kiện lý thuyết và trường trường đá tự nhiên khi xét đến sự phá vỡ trạng ứng suất ban đầu nữa. Tính ổn định của đá xung thái cân bằng ban đầu trong quá trình thi công, quanh hầm, chủ yếu chịu ảnh hưởng của hai các đứt gãy địa tầng và khi kích thước hầm nhà nhân tố sau đây: máy lớn cả theo chiều rộng và chiều cao. Theo lý - Ảnh hưởng của nhân tố hình thành địa chất, thuyết tính toán cổ điển vẫn đang được áp dụng ở chất lượng của lớp đá và tính chất gián đoạn Việt Nam, việc tính toán trong thiết kế nhiều khi phiến đá, tính chất cơ học của đá, hình thái mang tính chủ quan, không phản ánh được những không gian đứt gãy, chỉ số chất lượng đá là điều kiện làm việc thực tế trong quá trình thi một trong những nhân tố quyết định tính ổn công cũng như vận hành sau này. Do đó, cần nghiên cứu, tính toán một cách định của đá xung quanh hầm (Đào Văn Hưng, đầy đủ về ứng suất, biến dạng của đường hầm 2010; Nghiêm Hữu Hạnh, 2005; Võ Trọng để biết được sự thay đổi của trường ứng suất tự Hùng, nnk, 2005). nhiên trong quá trình thi công, điều kiện tương - Ổn định của vỏ hầm phụ thuộc vào kích thước tác giữa công trình ngầm và môi trường thực, từ và hình dạng hầm, quá trình thi công, biện pháp gia cố và thời gian gia cố, (Ceng Jing, nnk, 2006; 1 Khoa Công trình - Trường Đại học Thủy lợi. Ceng Jing, nnk, 2007; ZhuWei Sheng, 2004). 50 KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 54 (9/2016)
2. Do công nghệ và kỹ thuật máy tính ngày càng xuất hiện các phiến đá thạch anh (Ceng Jing, phát triển, rất nhiều phần mềm tính toán kết cấu nnk, 2006; Lu Shu Qiang, nnk, 2005). Địa chất công trình sử dụng phương pháp số đã được áp nhà máy có đứt gãy địa tầng dốc ngược F48 và dụng. Phần mềm có thể mô phỏng khối đất, đá đứt gãy kiến tạo F211. Áp lực tác dựng lên khối không gian ba chiều và đặc tính cơ học khối vật đá to nhỏ không đều, cấu tạo bề mặt bất thường, liệu khác nhau, đặc biệt là đặc tính lưu biến đàn không theo quy luật và kẹp chặt giữa các tảng dẻo khi đạt đến trạng thái giới hạn, mở rộng ứng đá đô-lê-rit. Cấu tạo khe nứt tương đối phát dụng trong nhiều lĩnh vực như đánh giá tính ổn triển, đặc biệt là đứt gãy địa tầng và sự chèn ép định mái dốc, thiết kế và đánh giá gia cố công trên lớp đá đứt gãy F48 với vùng lân cận, độ dốc trình ngầm. Các phần mềm nổi tiếng như: và góc nghiêng khe nứt cùng phát triển, hình ANSYS, DDA, 3DEC, FLAC3D (Ceng Jing, thành nhiều khe nứt. Hình 1 là hình khái quát nnk, 2006; Ceng Jing, 2007; Ding Xiu Li, nnk, điều kiện địa chất khu vực tính toán của công 2002). Trong bài báo này, tác giả sử dụng trình này. chương trình FLAC3D tiến hành mô phỏng mô hình, số liệu tính toán đối với quá trình thi công hầm nhà máy, có đứt gãy địa tầng với biến dạng của đá, ảnh hưởng của phân bố đặc trưng ứng lực và khu đàn dẻo, đánh giá tổng hợp tính ổn định cục bộ và tổng thể của đá xung quanh. 2.2. Mô hình tính toán 2.2.1. Khái quát công trình và điều kiện địa chất Công trình ứng dụng được lựa chọn trong nghiên cứu là công trình thực tế ở tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, có 8 tổ máy. Công trình nhà máy ngầm, đường hầm dẫn nước, phòng điều Hình 1. Mặt cắt địa chất khu vực tính toán hành chính, nằm trong kiến trúc thể đá đô-lê- rit (diabasic). Tổng chiều dài nhà máy là Đá xung quanh hầm nhà máy cứng, mức độ 127,2m (bao gồm nhà máy phụ 14m), chiều phong hóa thấp, tính năng cơ học tương đối cao, rộng 27,5m, chiều rộng lưu không của phần trên nhưng kích thước hầm lớn, đồng thời các cấu cần trục là 30,8m, tỷ lệ khoảng trên vòm là 1/5, tạo đứt gãy F48, F211 và có các phiến thạch anh chiều cao lớn nhất là 76,67m, nhà máy phụ và phát triển. Do đó, tính toán ứng suất, biến dạng, phòng lắp đặt sắp xếp theo thứ tự bên trái và ổn định của đá xung quanh khi có điểm giao bên phải của nhà máy chính; phòng biến áp nhau của hầm, cùng sự bất lợi đối với cấu tạo chính cách nhà máy chính về phía hạ lưu 32m, địa chất là vấn đề rất được quan tâm trong tính với chiều dài là 53,8m, chiều rộng là 16m. toán thiết kế và thi công hầm nhà máy. 3D Trong bài báo này nghiên cứu, tính toán với hai 2.2.2. Mô hình tính toán Flac tổ máy số 5, số 6 vì có nhiều điểm đặc biệt về địa Bố trí kết cấu nhà máy ngầm hiển thị như chất có đứt gãy nằm ngang và thẳng đứng; các tổ hình 2, giới hạn biên khu vực tính toán dựa theo máy đều có đường hầm dẫn nước. Bên cạnh đó điều kiện địa hình của khu nhà máy, đồng thời đường hầm dẫn nước tuyến cong, có mặt cắt đáp ứng lựa chọn yêu cầu hiệu ứng biên nhất ngang hình vòng cung, tường thẳng đứng, kích định. Mô hình tính theo hệ trục XYZ, phạm vi thước trước cửa đường hầm là 12,8m x 15,5m. tính toán là 395m x 420m x 410m, trong đó trục Khu nhà máy chủ yếu là đá đô-lê-rít cổ đại X từ thượng lưu về hạ lưu nhà máy, trục Y theo (β1, μ4), đá thạch anh cuối kỳ thâm nhập tạo hướng thẳng lên, trục Z theo phương trục nhà thành phiến đá thạch anh (q) và đá đô-lê-rít máy, vị trí mặt cắt đường trung tâm tổ máy số 5 phong hóa (Q, β1, μ4); đá xung quanh hầm nhà là Z=0, cao trình cao nhất khoảng 370m, cao máy chủ yếu là đá đô-lê-rit hạt thô hoa cúc và trình thấp nhất là -100m. Khu vực tính toán sử hạt thô dài tạo thành, trên đỉnh vòm nhà máy có dụng chu vi giới hạn theo 4 phương, phía mặt KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 54 (9/2016) 51
3. đất tự do. Kết hợp số liệu ứng lực thực đo để tăng thêm vào trường ứng lực, hệ số theo phương nhà máy Z là 1,45, hệ số vuông góc X là 1,20, hướng thẳng đứng được áp đặt theo trường ứng lực trọng lượng khối đá phía trên. Khu vực tính toán bao gồm đường hầm dẫn nước, nhà máy chính, phòng lắp đặt, nhà máy phụ, đường hầm chính, phòng biến áp chính, hầm thoát nước, hành lang cửa cống thoát nước, địa chất chủ yếu khu vực tính là đá đô-lê-rít. Hình 3. Mô hình không gian ba chiều khu vực tính 2.2.3. Phân tích kết quả tính toán a) Đặc trưng biến dạng, chuyển vị Quá trình thi công xây dựng công trình sẽ làm thay đổi kết cấu tự nhiên của đá xung quanh hầm nhà máy, phá vỡ trạng thái cân bằng ban đầu ảnh hưởng tới kết cấu chịu lực, chu vi hầm Hình 2. Tổng thể các hạng mục công trình bị biến đổi hướng vào bên trong hầm, đỉnh mái tính toán vòm chuyển vị xuống, đáy hầm đẩy nổi lên, Trong mô hình tính toán FLAC3D ba chiều áp tường hai bên sẽ nén vào trong. Khi thi công dụng mô phỏng thực thể đơn của đá, đứt gãy địa xong, chuyển vị đỉnh vòm và bên tường tăng tầng và mạch đá, trong đó độ dày của địa tầng nhanh phụ thuộc vào xu thế biến dạng của nhà đứt gãy F48 là 6m, độ dày F211 là 5m, độ dày máy và hầm hướng vào trong hầm, trong nhà phiến đá thạch anh là 20m. Trong phân tích, tác máy ngầm. Nhà máy chính chịu đứt gãy của địa giả sử dụng mô hình vật liệu đàn dẻo Mohr - tầng F211, xuất hiện rõ biến dạng lớn ở nhiều Coulomb, đặc trưng cơ lý của mỗi loại vật liệu ở nơi; biến dạng tại vị trí giao nhau của hầm cũng bảng 1. Khu vực tính toán chia 153312 phần tử, tương đối lớn; phiến đá thạch anh không ảnh tổng cộng 27233 điểm nút (xem hình 3). hưởng lớn đến biến dạng đỉnh hầm. Bảng 1. Đặc trưng cơ lý đá xung quanh Trọng Lực Modul Cường độ Hệ số Hệ số Tầng đá lượng riêng ngưng kết biến dạng kháng kéo ma sát Poisson (kN/m3) (MPa) (GPa) (MPa) Đá đô-lê-rít 30,0 1,0 1,0 15 8,0 0,2 Đá thạch anh 28,5 0,9 0,8 10 6,0 0,25 Đứt gãy địa tầng F211 28,0 0,7 0,5 4,5 5,0 0,32 F48 19,0 0,45 0,1 0,8 0,0 0,35 Kết quả tính toán (Hình 4) cho thấy: biến dạng của tường thượng lưu và cửa vào đường hầm số 6 của đỉnh vòm nhà máy chính thường là từ 3,5 ÷ nơi đứt gãy địa tầng F211 xuất hiện giá trị biến 7,4 mm, chuyển vị lớn nhất theo phương thẳng dạng lớn nhất là 22,56 mm. Biến dạng đàn hồi bản đứng xuống phía dưới là 4,39 mm, xảy ra ở vị trí đáy ở vị trí đặt máy thường là 4,0 ÷ 8,0 mm, biến trung tâm lắp đặt tổ máy số 5 với độ cao đá xung dạng lớn nhất là 8,0mm xuất hiện ở gần vị trí quanh đỉnh vòm 12m. Chuyển vị phía tường trung tâm tổ máy số 5. Biến dạng lớn nhất của thượng lưu khoảng từ 7,5 ÷ 22,0mm, phía tường tường nhà máy gần phòng lắp máy khoảng 6,22 hạ lưu khoảng 5,0 ÷ 13,0 mm; tại cao trình 147m mm, của tường nhà máy phụ khoảng 11,24 mm. 52 KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 54 (9/2016)
4. hỏng chủ yếu lực cắt, một số ít bị phá hỏng bởi lực kéo. Trạng thái ứng suất xuất hiện cục bộ trên chu vi của đá xung quanh hầm nhà máy, trục chính đường hầm, hầm biến áp, độ sâu kéo dài theo phương trục chính hầm khoảng 6 m. Tường và bản đáy của hầm biến áp chính xuất hiện khu đàn dẻo có phạm vi nhất định, độ sâu kéo dài khoảng 2 ÷ 5m. Ngoài ra, điểm giao nhau giữa các hạng mục công trình ngầm nhà máy và đứt gãy địa tầng F48, F211 cũng là vị trí tập trung khu đàn dẻo. Hình 4. Phân vùng và véc-tơ chuyển vị mặt cắt trung tâm tổ máy số 5 b) Đặc trưng phân bố ứng suất Sau khi đào hầm, trạng thái cân bằng tự nhiên thay đổi, nên trường ứng lực đá xung quanh biến đổi nhiều. Đỉnh vòm phía thượng lưu nhà máy số 5, số 6 xuất hiện ứng suất nén lớn nhất là 14,4 MPa, góc bản đáy xuất hiện ứng suất tập trung lớn nhất là 16,9 MPa. Ứng suất đá bên tường nhà máy chính giảm, khu vực ứng suất kéo của tường thượng - hạ lưu chủ yếu tập trung ở hầm lấy nước, vị trí giao nhau của hầm Hình 5. Khu đàn dẻo mặt cắt tâm tổ máy số 5 chính và vị trí cắt đứt gãy địa tầng F211, độ sâu kéo dài khoảng 5 ÷ 9,0 m, ứng suất kéo lớn nhất 3. KẾT LUẬN khoảng 1,3 MPa tại vị trí gần cửa vào trục hầm (1) Sau khi thi công xong các hạng mục công chính của tường hạ lưu. trình nhà máy ngầm, đặc trưng của trường chuyển Giá trị ứng suất nén bên tường thượng - hạ lưu vị là đá xung quanh dịch chuyển theo hướng bề là 3,0 ÷ 13,2 MPa, gần phòng lắp đặt là 3,0 ÷ mặt tự do, biến dạng của đỉnh vòm lớn hơn 7,78MPa; tường nhà máy phụ là 4,0 ÷ 8,0 MPa. chuyển vị lên của bản đáy, biến dạng lớn nhất xảy c) Đặc trưng phân bố khu đàn dẻo ra ở thượng - hạ lưu bên tường hầm. Khu nguy Sau khi hoàn thành thi công cụm công trình hiểm nhất sau khi thi công hầm xảy ra ở nơi giao ngầm, phân vùng khu vực đàn dẻo của nhà máy cắt giữa đứt gãy địa tầng và trục hầm chính. chính, vị trí giao nhau giữa các đường hầm, đá (2) Sau khi thi công hầm, xu hướng tổng thể xung quanh nơi giao tiếp đứt gãy địa tầng xuất của trường ứng suất đá xung quanh là phần đỉnh hiện khác nhau. Độ sâu kéo dài của khu đàn dẻo và đáy chịu ứng suất nén là chính, tường bên phía bên tường thượng - hạ lưu nhà máy chính xuất hiện ứng suất kéo, hiện tượng ứng suất tập bình thường không vượt quá 10m, ở đỉnh hầm trung xuất hiện ở điểm giao nhau của hầm và cơ bản không có khu đàn dẻo, bản đáy có xuất đứt gãy địa tầng. hiện nhưng rất ít. Độ sâu khu đàn dẻo trước sau (3) Tính chất cơ học của phiến đá thạch anh tường nhỏ hơn 6m; đá xung quanh nhà máy gần có ảnh hưởng lớn đối với biến dạng của đỉnh 2/3 thuộc khu đàn dẻo, phía dưới quanh tổ máy hầm và có ảnh hưởng nhỏ đối với biến dạng của khu đàn dẻo tương đối tập trung. Tính đàn dẻo tường bên khi thi công. Do đá thạch anh phân của đá xung quanh nhà máy chính chịu phá bố ở trên các đỉnh hầm, mà khu ứng suất kéo, KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 54 (9/2016) 53
5. khu đàn dẻo chủ yếu phân bố ở phía dưới phần hầm nhà máy. Nơi giao nhau của đứt gãy địa tiếp giáp. Tính chất cơ học phiến đá thạch anh tầng xuất hiện: chuyển vị tương đối lớn, có hiện giảm cũng không ảnh hưởng quy luật phân bố tượng ứng suất tập trung và khu đàn dẻo, do đó trường ứng suất khi thi công, cũng như không cần đặc biệt quan tâm trong quá trình thi công thay đổi nhiều đối với phạm vi phân bố vùng và gia cố công trình ngầm. ứng suất kéo, vùng đàn dẻo sau thi công. (5) Các kết quả tính toán ứng suất, chuyển vị (4) Đứt gãy địa tầng, đặc biệt là đứt gãy địa công trình hầm nhà máy thủy điện trong bài báo tầng nơi giao nhau của hầm là nhân tố chủ yếu này đều nằm trong giới hạn cho phép, đảm bảo ảnh hưởng đến tính ổn định của đá xung quanh điều kiện bền và ổn định. TÀI LIỆU THAM KHẢO Nghiêm Hữu Hạnh, (2005), Cơ học đá, NXB Xây dựng, Hà Nội. Võ Trọng Hùng, Phùng Mạnh Đắc, (2005), Cơ học đá ứng dụng trong xây dựng công trình ngầm và khai thác mỏ, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội. Đào Văn Hưng, (2010), Phân tích ứng suất, biến dạng và ổn định hệ thống nhà máy thủy điện ngầm (Luận án Tiến sỹ), Đại học Hà Hải - Trung Quốc. (Trung văn) Ceng Jing, Sheng Qian, nnk, (2006), “Số liệu mô phỏng quá trình thi công hầm nhà máy thủy điện bằng phần mềm Flac3D”, Tạp chí Cơ học công trình, Trung Quốc, số 27(4), tr.637-642. (Trung văn) Ceng Jing, Sheng Qian, Tang Jin Chang, (2007), “Phân tích so sánh các phương án bố trí hầm nhà máy thủy điện khi kết cấu địa chất phức tạp”, Tạp chí Công trình và không gian ngầm, Trung Quốc, số 3(1), tr. 105-109. (Trung văn) Ding Xiu Li, Sheng Qian, Wu Ai Qing, (2002), “Tham số mô hình của Nhà máy thủy điện ngầm Yantan trong quá trình thi công và gia cố”, Trung Quốc, 21(S), tr. 2162-2167. (Trung văn) Lu Shu Qiang, Zhu Neng Pan, Xu Mo, nnk, (2005), “Ảnh hưởng của chất lượng khối đá đến tính ổn định chu vi hầm ngầm”, Tạp chí Trái đất & Môi trường, Trung Quốc, 33(S), tr.319-324. (Trung văn) Zhu Wei Sheng, (2004), “Nghiên cứu tính ổn định của hệ thống công trình ngầm quy mô lớn”, Tạp chí Cơ học đá và công trình - Trung Quốc, 24(3), tr.484-489. (Trung văn) Abstract: ANALYSIS OF STRESSES, DEFORMATION AND STABILITY OF TUNNELS FOR HYDROPOWER PROJECTS The excessive stress and deformation of the hydropower tunnel and the stability of its surrounding rocks are main indicators which should be taken into consideration in the designing and construction of hydropower plant projects, especially the large and high underground item plants. The underground items of the plant are designed and arranged basing on the topography, geology and scale of the project. Simulating the process of constructing the underground work by FLAC3D to research stress field, deformation, and displacement so as to determine the elastic section of the tunnel clearly shows the rules of distributing the centralized stresses and the potential failure positions of the rocks surrounding the tunnel. Data analysis indicates that the locations of the tunnel junctions are the major element impacting to the excessive stress, deformation, and stability of the rocks surrounding the tunnel in the faults of stratigraphic layers. Keywords: hydropower projects, tunnels, stability, displacement, stress field. BBT nhận bài: 04/8/2016 Phản biện xong: 05/9/2016 54 KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 54 (9/2016)